از ‌1288 تا 1337 قمری جنبشی مردمی در کاشان پدید آمد که با نام نایبیان، آرمان زندگی بی‌ستم را در دل مردمان بیدار کرد. نایبیان که همگی از توده‌های تهی‌دست برخاسته و از روزگار مردم باخبر بودند در شرایطی که فئودالیسم منحط  قاجار عملا کشور را به ویرانه تبدیل کرده بود‌، به‌پا‌خاستند.
بررسی دقیق اسناد برجای مانده‌ی تاریخی نشان می‌دهد که این فرزندان به‌حق مشروطیت با اعتماد به نفسی تاریخی نه تنها مردانه در برابر دربار فاسد و غارت‌گر قاجار که در برابر متجاوزان روس و انگلیس و باج‌خواهی آن‌ها ایستادند و حماسه‌ای به یاد ماندنی آفریدند.
سران نایبی نایب حسین و پسرش یار‌ماشاء‌الله با ظرافتی مدبرانه حكومت می‌كردند و در پرتو پهلوانی و عیاری و نفوذ در سازمان‌های صنفی و نیز سادگی و گرایش‌های مردمی و ایستادگی در برابر منابع بی‌داد و پشتیبانی از جنبش‌های مردمی، توانستند هم‌دردی مردم ساده را نسبت به خود جلب كنند و مایه‌ی امید و تكیه‌گاه آنان گردند.
چهره‌هایی مصمم که با امکاناتی فقیرانه راه را بر درباریان دزد و باج‌گیران روس و انگلیس بستند و البته تهمت یاغی‌گری و راهزنی را از سوی قاجاریان نابکار دریافت کردند .
دارودسته‌ی منحوس سلطنتی هر چه توانستند علیه این فرودستان بلند همت بافتند تا آن‌جا که آن‌ها را صاحب گنج‌های عجیب و غریب قلم‌داد کردند و به همین جرم مورد بازپرسی قرار دادند!
اما امروز اسناد به زبان آمده‌اند تا پاکی نایبیان  پاک‌دل و جوان‌مرد را بیان کنند و غبار فراموشی از نام این بهترین‌ها بزدایند.
گرچه با نگاهی به لبخندهای دل‌نشین و شعرهای زیبا و نگاه دلیرانه‌ی این مبارزان بی‌همتا حقیقت دست‌گیر آن که جویای امر واقع است ،خواهد شد.
‌حماسه‌ی طغیان، بررسی جنبش نایبیان بر‌اساس اسناد ‌کتابی‌ست از ‌امیر‌هوشنگ آریان‌پور‌ و دریچه‌ای به نور دل‌های پاک آن‌ها در روزگار سیاه سلطنت.
آریان‌پور با‌دقتی ستودنی سوابق نایبیان و شخصیت فکری و روحیه‌ی آزاد‌منش آن‌ها را در مسیر حرکت تاریخی‌شان نشان می‌دهد که یک‌سره با تصویر مجعول مورد نظر دستگاه تبلیغاتی دروغ محور وثوق‌الدوله و بعدها پهلوی متفاوت و بلکه متضاد است.
سران نایبی در پرتو پهلوانی و عیاری و نفوذ در سازمان‌های صنفی و نیز سادگی و گرایش‌های مردمی و ایستادگی در برابر منابع بیداد و پشتیبانی از جنبش‌های مردمی، توانستند هم‌دردی مردم ساده را نسبت به خود جلب كنند و مایه‌ی امید و تكیه‌گاه آنان گردند.
کتاب اسنادی ارزش‌مندی را برای تحقیق و پژوهش های بعدی‌ به همراه دارد اما بهترین این اسناد عکس‌های زیبایی از مردان شجاع نایبی‌ست که با لبخند و امید به دوربین نگاه می‌کنند و از ما می‌خواهند با نظر به نیم قرن مبارزه‌ی ضد استعماری و ضد سلطنتی آن‌ها فردایی بهتر داشته باشیم.  
‌حماسه ی طغیان، بررسی جنبش نایبیان بر اساس اسناد ‌کتابی از ‌امیر‌هوشنگ آریان‌پور‌ را نشر کتاب آمه در 664 صفحه و با قیمت 16000تومان منتشر کرده است .
کتابی که از گنجی بی‌نظیر می‌گوید که تا سال‌های بسیار در دل مردمان این دیار خواهد ماند‌. گنج راست‌گویی و دلیری در کارنامه‌ی مردانی نیک به نام نایبیان.

* این مطلب پیش‌تر (2 اسفند 1388) در روزنامه‌ی اعتماد چاپ شده است.